تازه‌های علمی
چقدر درباره سیاه‌‌دانه اطلاعات دارید؟

1398/4/10 دوشنبه

سیاه‌دانه یا سیاه‌تخمه دانه‌های ریز، سیاه رنگ و منشوری شکل گیاهی با نام علمی L. Nigella sativa و نام رایج black seed وblack cumin  از خانواده آلاله (Ranunculaceae) می‌باشد که در طب ایرانی با نام شونیز معرفی شده است(1). این گیاه در مناطق مختلف جنوب غرب آسیا، اروپا و شمال آفریقا بومی شده و کشت می‌شود. در ایران نیز در اراک و اصفهان رویش داشته، در سایر نواحی هم پرورش می‌یابد. مغز دانه گیاه سفید و روغنی بوده و دارای عطر خوبیست. دانه‌های گیاه در ماه‌های تیر و مرداد جمع‌آوری می‌شوند. دانه‌های گیاه حاوی 30 تا 40 درصد روغن و 0.5 تا 1.5 درصد اسانس می‌باشد. اسیدهای لینولئیک و اولئیک بخش عمده‌ای از ترکیبات شیمیایی روغن سیاه‌دانه را شامل می‌شوند؛ اسانس گیاه نیز عمدتا از پارا-سیمن (-cymenep) و تیموکینون (Thymoquinone) تشکیل می شود. سایر ترکیبات موجود در این گیاه عبارتند از: قندها، اسیدهای آمینه، پروتئین‌ها، استرول‌های گیاهی، ویتامین‌های C و E ، صمغ، ساپونین‌ها، آلکالوئیدها و عناصر مختلف. از سیاه‌دانه به‌‎عنوان ضدنفخ، ضدآسم، ضدسرفه، ضدالتهاب، بی‌حس‌کننده موضعی و ضدکرم استفاده می‌شود. مقدار دوز مصرفی روزانه از پودر دانه گیاه یک تا دو گرم به صورت دم‌کرده، سه بار در روز می‌باشد(2).

در متون طب ایرانی سیاه‌دانه دارای طبیعت گرم و خشک معرفی شده که در درجه سوم قرار دارد به این معنی که شدت اثرگذاری آن بر بدن بسیار بالا بوده و بنابراین می‌تواند اثرات متعددی بر بخش‌های مختلف بدن داشته و البته متعاقب آن می‌تواند عوارض بیشتری نیز نسبت به گیاهانی که از نظر قدرت تأثیر در درجات پایین‌تری قرار دارند ایجاد نماید؛ و متاسفانه این مسئله مهم در مواردی که اثرات متعدد و شگفت‌انگیز سیاه‌دانه بر روی بیماری‌های مختلف بیان می‌شوند، در نظر گرفته نشده و به ایجاد عوارض جدی به‌ویژه در افرادی که مزاج گرم و خشک دارند اشاره‌ای نمی‌شود. بنابراین توجه به این نکته ضروری است که گیاهان دارویی نیز همانند داروهای شیمیایی می‌توانند منجر به ایجاد اثرات ناخواسته در بدن یا همان عوارض دارویی شوند و هر چقدر که از منظر قوای ادویه که از درجه اول برای داروهای کم‌اثر آغاز شده و به درجه چهارم در مورد سم‌ها ختم می‌شود، در درجه بالاتری قرار داشته باشند، عوارض بیشتر و جدی‌تری نیز می‌توانند برای فرد بیمار به وجود آورند. در طب ایرانی زمان ماندگاری و اثرگذاری سیاه‌دانه تا هفت سال ذکر شده و این نشان از صلابت و استحکام ترکیبات مؤثره گیاه دارد. با توجه به طبیعت گرم و خشک گیاه افعال کلی تسخین (گرم کردن)، تجفیف رطوبات (خشک کردن)، نضج و تقطیع اخلاط (مراحل آماده‌سازی اخلاط مسبب بیماری برای دفع) برای آن بیان شده است. سیاه‌دانه می‌تواند موجب افزایش ترشح شیر شود، مدر است و خاصیت پادزهری برای برخی از سموم دارد. این گیاه می‌تواند در درمان برخی از انواع سرفه، درد سینه و مشکلات تنفسی اثر داشته باشد. استفاده از آن در برخی از انواع بیماری‌های کبد و طحال، سنگ کلیه و مثانه، انواعی از ورم‌ها و بعضی از بیماری‌های پوستی، زگیل‌ها و خال‌ها می‌تواند اثرگذار باشد؛ البته توجه به این نکته ضروری است که تشخیص نوع بیماری و این‌که آیا سیاه‌دانه برای درمان آن گزینه مناسبی هست یا خیر و همچنین تعیین روش و مقدار مصرف گیاه بایستی توسط متخصص طب سنتی مشخص شود؛ زیرا که چه بسا مصرف سیاه‌دانه به‌طور مثال برای برخی از انواع بیماری‌های کبدی داروی شفابخش بوده و برای برخی دیگر از انواع آن سم مهلک تلقی شوند؛ بنابراین هرگونه خوددرمانی به‌ویژه به وسیله گیاهانی مثل سیاه‌دانه که اثرات و عوارض متعددی دارند ممنوع بوده و تبعات سنگینی به دنبال خواهد داشت.

مصرف خوراکی یا در مواردی موضعی سیاه‌دانه با تدابیر و روش‌هایی که در متون طب ایرانی ذکر شده می‌تواند در درمان بیماری بواسیر، برخی انواع سردرد مزمن (ناشی از برودت)، نزله و زکام بسیار اثرگذار باشد. همچنین استفاده موضعی گیاه مطابق روش گفته شده در منبع طبی قدیمی می‌تواند برای درمان انواعی از زخم‌های سوداوی یا رطوبی مورد استفاده قرار گیرد. روغن سیاه‌دانه در رفع بعضی از مشکلات جنسی در آقایان بسیار اثرگذار تلقی شده، همچنین می‌تواند برای درمان انواعی از بیماری‌های مرتبط با سیستم عصبی مورد استفاده قرار گیرد. در منابع طب ایرانی مصرف زیاد این گیاه موجب ایجاد عوارض در افراد گرم‌مزاج دانسته شده، همچنین ایجاد عوارض کلیوی برای آن ذکر شده است(3).

در منابع جدید نیز اثرات فارماکولوژیک متعدد ترکیبات مختلف گیاه در مطالعات انسانی و آزمایشگاهی مورد بررسی قرار گرفته‌اند؛ نکته جالب توجه این است که بسیاری از اثرات درمانی اثبات شده گیاه تأییدکننده اثرات ذکر شده برای آن در متون طب ایرانی می‌باشد. نتایج مطالعات بررسی سمیت حاد و مزمن گیاه بر روی حیوانات آزمایشگاهی نشان می‌دهد، دانه گیاه، روغن آن و تیموکینون ایمن هستند. اثرات ضدمیکروبی قابل توجه، اثرات ضدویروسی، ضدقارچی و ضدالتهابی در کنار خاصیت بهبودبخشی به زخم‌ها و تقویت سیستم ایمنی برای سیاه‌دانه به اثبات رسیده است. اثر درمانی این گیاه برای بیماری‌های مختلف پوستی، پیسی، واکنش‌های حساسیتی و سرطان‌های پوستی مورد ارزیابی قرار گرفته است(4). اثرات آنتی‌اکسیدانی، آنتی‌دیابتیک، ضددردی، همچنین اثرات محافظتی بر سیستم قلبی-عروقی، سیستم گوارشی، کبد، ریه و دستگاه تناسلی مردان در مطالعات مختلف فارماکولوژیک به اثبات رسیده است. سیاه‌دانه می‌تواند در مشکلات مرتبط با سیستم اعصاب مرکزی، صرع و افسردگی نیز نقش درمانی ایفا کند(5).

بررسی‌ها نشان داده سیاه‌دانه با توجه به نقش مهاری که بر روی بخشی از سیتوکروم‌ها دارد می‌تواند با طیف گسترده‌ای از داروها تداخل دارویی ایجاد نماید(5). مصرف این گیاه در افرادمبتلا به مشکلات انعقادی، دیابت، فشار خون پایین و پس از انجام عمل جراحی می‌تواند ایجاد عارضه کرده و بایستی زیر نظر پزشک انجام بگیرد(6).

منابع

  1. امین، غلامرضا. متداولترین گیاهان دارویی سنتی ایران. تهران: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی تهران، معاونت پژوهشی، مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی 1383.
  2. کمیته تدوین فارماکوپه گیاهی ایران. فارماکوپه گیاهی ایران. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاونت غذا و دارو. تهران: 1381.
  3. عقيلي علوي شيرازي، محمدحسين بن محمدهادي. مخزن الادویه. تصحیح: شمس اردکانی، محمدرضا، رحیمی، روجا و فرجادمند، فاطمه. دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران، صهبای دانش ؛ تهران: 1388.
  4. Aljabre S.H.M. et al. Dermatological effects of Nigella sativa. Journal of Dermatology & Dermatologic Surgery. 2015; 19: 92–98.
  5. Ahmad A. et al. A review on therapeutic potential of Nigella sativa: A miracle herb. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine. 2013; 3(5): 337-352.
  6. www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-901/black-seed

 

 

آدرس پورتال دانشگاه علوم پزشکی قزوین: http://www.qums.ac.ir

آدرس پورتال مرکز تحقیقات ایمنی محصولات بهداشتی: http://hpsr.qums.ac.ir