اخبار
پیچیدگی علمی؛ شاخصی که ایران در آن جایگاه مناسبی ندارد

در گزارش‌های مختلف مسئولین از رشد جایگاه علمی ایران و رتبه‌های برتر جهانی ایران صحبت می‌شود ولی بررسی‌های یک مطالعه نشان داد که ایران در شاخص پیچیدگی علمی که یک شاخص کیفی است، در منطقه و جهان جایگاه مناسبی ندارد.

به گزارش ایسنا، رویکرد پیچیدگی؛ روشی چند معیاره برای سنجش پیچیدگی علمی کشورها در مقایسه با یکدیگر است. این روش با ترکیب هم‌زمان دو سنجه تنوع علمی در نظام علمی کشورها، ‌از طریق بررسی تعداد استنادات مقالات تولید شده در حوزه‌های مختلف علمی و مقایسه کشورهایی که در آن حوزه تولید علم داشته‌اند (یا به عبارتی فراگیری علم تولید شده)؛ به مقایسه تولیدات علمی کشورها می‌پردازد و به نحوی کمیت را با کیفیت ادغام می‌کند.

با توجه به این مسئله، پژوهشگران مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، با استفاده از معیار میزان استنادات به مقالات ایران در حوزه‌های مختلف،‌ در ترکیب با رویکرد پیچیدگی علمی، جایگاه ایران را از نظر تنوع و پیچیدگی حوزه‌های علمی بررسی کردند و به این مسئله پاسخ دادند که آیا ایران توان انجام تحقیقات در حوزه‌های علمی دارای پیچیدگی را دارد؟ فراگیری این حوزه‌ها در مقایسه با کشورهای منطقه چگونه است؟

در این پژوهش که با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی و در بازه زمانی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۴ انجام شد، ۲۷ حوزه علمی اصلی و ۳۱۳ زیر حوزه علمی در بر مبنای طبقه‌بندی پایگاه استنادی سایمگو بررسی شد. همچنین تمام کشورهای جهان و کشورهای مطرح‌شده در سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ از نظر این شاخص بررسی شدند.

در این مطالعه مشخص شد که رژیم اشغال‌گر قدس، رتبه هفتم جهانی و رتبه اول منطقه را دارد و کشورهای ترکیه و لبنان در مقام‌های دوم و سوم منطقه‌ از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی قرار گرفته‌اند. شاخص پیچیدگی علمی ایران در طی سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴ یک روند تقریبا ثابت و پایدار داشته و رتبه هشتم این جدول را به خود اختصاص داده است و عربستان قبل از ایران و در جایگاه هفتم قرار گرفته است. رتبه‌های اول تا دهم این شاخص به ترتیب مربوط به رژیم اشغال‌گر قدس، ترکیه، لبنان، امارات، اردن، ‌کویت،‌ عربستان، ایران، مصر و قطر است. کشورهای ارمنستان، آذربایجان و سوریه نیز به ترتیب کم‌ترین میزان شاخص پیچیدگی علمی را در منطقه دارند.

بررسی ۲۷ حوزه علمی از نظر شاخص پیچیدگی علمی نشان داد که حوزه‌ «پرستاری» پیچیده‌ترین حوزه است و سپس حرفه‌های سلامت، روان‌شناسی، علوم اعصاب،‌ مهندسی شیمی، پنج حوزه اول از نظر پیچیدگی علمی هستند. حوزه‌های «کشاورزی و علوم زیستی» و «علوم میان‌رشته‌ای» از نظر شاخص پیچیدگی علمی، در رتبه‌های آخر قرار دارند.

بررسی تعداد استنادات مقالات ایران در ۱۰ زیر شاخه برتر از نظر پیچیدگی علمی نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۴ تنها ۰.۹۱ درصد کل استنادات ایران در ۱۰ زیر حوزه دارای پیچیدگی بالا قرار دارد. همچنین مشخص شد که تولیدات علمی ایران در زیرشاخه‌های با پیچیدگی کمتر قوی‌تر بوده و در زیرشاخه‌های با پیچیدگی بالا به جز سه مورد (زیر حوزه علوم مواد، بیوشیمی و شیمی) خوب عمل نکرده است. به علاوه مشخص شد که در زیر شاخه‌های با شاخص پیچیدگی علمی بالا، تولیدات علمی قوی نداشته‌ایم و تعداد استنادات در این بازه کم بوده است.

بررسی تنوع تولیدات علمی کشورهای منطقه نشان داد که بیشترین میانگین تنوع علمی در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴ را کشور ترکیه در اختیار دارد و این رقمی معادل ۱۳۷ زیر حوزه از بین ۲۹۸ زیر حوزه علمی است. ایران با متوسط تنوع ۱۰۹ زیر حوزه، رتبه ششم را از آن خود کرده است.

این موضوع در حالی است که بر مبنای سایر شاخص‌های علم‌سنجی مثل تعداد برون‌دادهای علمی و میزان استنادات، در پایگاه‌های استنادی نظیر اسکوپوس و کلریونت آنالیتیکس، ایران رتبه‌های اول تا دوم منطقه را در چند سال اخیر داشته است. شاخص پیچیدگی علمی هم به لحاظ کمی و هم کیفی به سنجش جایگاه علمی کشورها می‌پردازد. کشورهایی مثل کویت و عربستان در قیاس با ایران تفاوت چندانی به لحاظ تنوع علمی ندارند و قطر با این‌که تنوع علمی کم‌تری دارد، ولی به لحاظ پیچیدگی علمی در جایگاه نزدیک به ایران قرار گرفته‌اند.

بررسی‌های گذشته نشان داده انتشارات ایران روی شیمی معدنی و هسته‌ای، فیزیک هسته‌ای و ذرات و مهندسی هسته‌ای متمرکز شده است و اگر چه تحقیقات پزشکی و کشاورزی نیز افزایش یافته، ولیکن انتشارات در مهندسی هسته‌ای ایران ۲۵۰ برابر سریع‌تر از میانگین جهان است.

به گفته پژوهشگران این مطالعه نکته مهمی که باید سیاست‌گذاران عرصه علم و فناوری در کشور مورد توجه قرار دهند این است که برای توسعه علمی ایران، علی‌رغم رشد کمی تولیدات علمی، نظام پژوهشی کشور باید به سمت متنوع‌سازی علومی سوق داده شود که کشور دارای قابلیت‌های مورد نیاز آن باشد و برای ارتقا جایگاه رقابت‌پذیری کشور در سطح منطقه باید پیچیده‌ترین نیازهای جامعه هدف گرفته شود.

در انجام این مطالعه دکتر المیرا جنوی؛ استادیار گروه علم‌سنجی و دکتر بهروز شاهمرادی؛ استادیار گروه اقتصاد علم در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، مشارکت داشتند.

یافته‌های این مطالعه به صورت مقاله علمی پژوهشی با عنوان «سنجش جایگاه رقابت‌پذیری علمی ایران در منطقه با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی» در دوفصل‌نامه علمی پژوهش‌نامه علم‌سنجی دانشگاه شاهد،‌ منتشر شده است.

آدرس پورتال دانشگاه علوم پزشکی قزوین: http://www.qums.ac.ir

آدرس پورتال مرکز تحقیقات ایمنی محصولات بهداشتی: http://hpsr.qums.ac.ir


نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
متنی که در تصویر می بینید عینا تایپ نمایید
نظر